Bagaimana Kanser Terbentuk: Sudut Pandang Genetik, Epigenetik Dan Persekitaran Sel

August 12 2026

Kanser bukan hasil satu perubahan tunggal. Ia berkembang melalui interaksi antara perubahan genetik, kawalan epigenetik, sistem imun dan persekitaran mikro tisu.

Kanser merupakan salah satu punca utama kematian di seluruh dunia. Berdasarkan anggaran GLOBOCAN 2024, kira-kira 20.6 juta kes baharu dan 9.8 juta kematian akibat kanser berlaku di seluruh dunia pada tahun 2024. Secara ringkas, kanser berlaku apabila sel mengalami perubahan yang membolehkannya membiak secara tidak terkawal, mengelakkan mekanisme kawalan tubuh dan menceroboh tisu sekeliling. Sesetengah sel kanser juga boleh merebak ke organ lain melalui proses yang dikenali sebagai metastasis.

Selama beberapa dekad, mutasi somatik pada DNA menjadi kerangka utama untuk menerangkan pembentukan kanser. Namun, bukti terkini menunjukkan bahawa mutasi genetik sahaja tidak dapat menerangkan keseluruhan proses tersebut. Kanser kini difahami sebagai suatu ekosistem kompleks yang melibatkan interaksi antara perubahan genetik, perubahan epigenetik yang mengawal aktiviti gen, sistem imun dan persekitaran mikro di sekeliling sel.

Teori Mutasi Somatik dan Tisu Normal yang Bermutasi

Sejak awal abad ke-20, Teori Mutasi Somatik (Somatic Mutation Theory, SMT) menjadi salah satu kerangka utama dalam bidang onkologi. Teori ini menerangkan bahawa kanser boleh bermula daripada sel normal yang mengumpul perubahan genetik somatik, iaitu perubahan DNA yang berlaku selepas kelahiran dan tidak diwarisi oleh anak.

Secara genetik, dua kumpulan gen utama membantu mengawal pembahagian, kelangsungan hidup dan tindak balas sel terhadap kerosakan:

1. Proto-onkogen dan onkogen. Proto-onkogen ialah gen normal yang membantu mengawal pertumbuhan sel. Apabila gen ini bermutasi atau diaktifkan secara berlebihan, ia boleh berubah menjadi onkogen yang bertindak seperti ‘pedal minyak’ yang tersekat. Contohnya termasuk KRAS dan HRAS.
2. Gen penyekat tumor. Gen ini bertindak seperti ‘brek’ dengan memperlahankan pembahagian sel, membantu pembaikan DNA atau mengarahkan sel yang rosak menjalani kematian sel terancang (apoptosis). Contoh penting ialah gen TP53, yang menghasilkan protein p53.

Apabila onkogen diaktifkan secara tidak terkawal dan fungsi gen penyekat tumor terganggu, sel berpotensi mengalami pertumbuhan berlebihan. Walau bagaimanapun, satu perubahan genetik sahaja biasanya tidak mencukupi untuk menyebabkan kanser. Kebanyakan kanser terbentuk selepas beberapa perubahan yang saling bekerjasama berlaku dari semasa ke semasa.

Mutasi Pemacu dalam Tisu yang Kelihatan Normal

Teknologi penjujukan DNA menunjukkan bahawa tisu manusia yang kelihatan sihat boleh mengandungi banyak klon sel yang membawa mutasi berkaitan kanser. Dalam kulit normal yang terdedah kepada matahari, kira-kira 18–32% sel didapati membawa mutasi yang memberikan kelebihan pertumbuhan. Dalam esofagus pula, klon yang membawa mutasi pemacu boleh memenuhi sebahagian besar epitelium apabila usia meningkat, malah hampir menggantikan keseluruhan epitelium dalam sesetengah individu yang sangat lanjut usia.

Namun, kebanyakan klon ini tidak berkembang menjadi kanser. Penemuan ini menunjukkan bahawa kewujudan mutasi pemacu sahaja tidak semestinya mencukupi untuk menghasilkan kanser; keadaan tisu, perubahan tambahan dan faktor persekitaran turut mempengaruhi perkembangan tumor.

Tiga Fasa Konseptual Karsinogenesis

Proses perubahan sel normal menjadi sel kanser malignan dikenali sebagai karsinogenesis. Secara konseptual, terutamanya dalam model karsinogenesis kimia dan kanser epitelium, proses ini sering dihuraikan melalui tiga fasa utama:

Permulaan (initiation). Sel mengalami perubahan awal yang meningkatkan potensi transformasi malignan, lazimnya melibatkan kerosakan genetik yang kekal. Dalam kerangka moden, perubahan epigenetik juga boleh menyumbang kepada permulaan tumor. Sel yang telah berubah mungkin kekal tanpa menghasilkan tumor untuk tempoh yang panjang.

Promosi (promotion). Sel yang telah mengalami perubahan awal mendapat kelebihan untuk membiak akibat rangsangan seperti keradangan kronik, hormon, promoter kimia atau kecederaan tisu berulang. Fasa ini tidak semestinya melibatkan mutasi baharu dan, dalam sesetengah model, boleh bersifat boleh balik (reversible).

Perkembangan (progression). Sel tumor terus berubah dan dipilih berdasarkan kelebihan pertumbuhan. Tumor boleh merangsang pembentukan salur darah baharu untuk memperoleh oksigen dan nutrien, mengelakkan tindak balas imun, menceroboh tisu berdekatan dan akhirnya bermetastasis ke organ lain.

Model tiga fasa ini membantu menerangkan karsinogenesis, tetapi tidak semua jenis kanser melalui urutan yang sama secara seragam. Laluan biologi sebenar berbeza mengikut jenis tisu, perubahan molekul dan pendedahan yang terlibat.

Peranan Persekitaran Mikro: Sel Bermutasi yang Laten

Satu kajian oleh Li et al. (2025) memberikan bukti eksperimen bagi konsep ini dalam model kulit tikus. Selepas satu pendedahan kepada bahan mutagen, sel kulit mengumpul beban mutasi yang sangat tinggi, termasuk mutasi pemacu seperti Hras dan Kras. Walaupun demikian, sebahagian sel bermutasi boleh kekal laten tanpa membentuk tumor selama berbulan-bulan.

Pendedahan berikutnya kepada promoter tumor atau kerosakan tisu kronik mendorong sebahagian sel tersebut berkembang menjadi tumor. Perubahan pada persekitaran tisu menghasilkan keadaan yang memberi kelebihan relatif kepada klon bermutasi untuk membiak dan bersaing dengan sel normal. Walau bagaimanapun, dapatan ini berasal daripada model eksperimen kulit tikus dan tidak bermaksud bahawa setiap luka atau keradangan akan menyebabkan sel bermutasi menjadi kanser.

Kajian Reyes et al. (2026) dalam model tikus kanser pankreas pula mengenal pasti satu populasi kecil sel bermutasi KRAS yang memasuki keadaan menyerupai sel progenitor dan berkaitan dengan proses pembaikan kecederaan. Dalam keadaan ini, identiti dan tingkah laku sel menjadi lebih fleksibel—suatu sifat yang dikenali sebagai keplastikan sel.

Kehilangan fungsi p53 membolehkan populasi ini berkembang, menjalani pemprograman semula epitelium–mesenkima dan membentuk persekitaran mikro yang kurang mudah ditembusi oleh tindak balas imun. Kajian tersebut menunjukkan bahawa peralihan daripada pertumbuhan benigna kepada kanser agresif melibatkan bukan sahaja perubahan dalam sel, tetapi juga pembentukan suatu ‘niche’ atau persekitaran sokongan di sekelilingnya.

Epigenetik: Bolehkah Kanser Bermula Tanpa Mutasi Pemacu DNA?

Epigenetik merujuk kepada perubahan yang mempengaruhi aktiviti gen tanpa mengubah urutan asas DNA. Jika DNA diibaratkan sebagai perkakasan komputer, epigenetik boleh dianggap sebagai sebahagian daripada sistem kawalan yang menentukan gen mana perlu diaktifkan atau disenyapkan. Mekanisme ini termasuk metilasi DNA, pengubahsuaian histon, organisasi kromatin dan RNA bukan pengekod.

Kajian eksperimen menunjukkan bahawa, sekurang-kurangnya dalam model tertentu, gangguan epigenetik boleh memulakan pembentukan tumor tanpa memerlukan mutasi pemacu DNA. Dalam kajian Parreno et al. (2024), penyelidik mengurangkan secara sementara tahap protein Polycomb pada tisu mata larva lalat buah (Drosophila). Protein Polycomb membantu mengekalkan keadaan gen tertentu dalam keadaan tersenyap semasa perkembangan normal.

Gangguan sementara selama kira-kira 24 jam mencukupi untuk menyahsekat gen yang boleh mendorong tumor, termasuk komponen laluan JAK–STAT dan zfh1, homolog lalat bagi onkogen ZEB1. Walaupun tahap Polycomb kembali normal, sel mengekalkan program ekspresi gen yang tidak normal dan membentuk tumor neoplastik yang terus berkembang.

Kajian tersebut menunjukkan dalam model Drosophila bahawa gangguan sementara terhadap kawalan epigenetik boleh menghasilkan perubahan keadaan sel yang diwarisi tanpa mutasi pemacu DNA yang dapat dikesan. Namun, dapatan ini belum membuktikan bahawa pembentukan kanser secara epigenetik tulen merupakan mekanisme umum dalam manusia. Dalam kebanyakan kanser manusia, perubahan genetik dan epigenetik berlaku bersama-sama serta saling mempengaruhi.

Langkah Pencegahan: Mengurangkan Risiko, Bukan Menjamin Perlindungan

Pencegahan kanser tidak bermaksud semua kes boleh dielakkan. Namun, analisis global WHO dan IARC menganggarkan bahawa kira-kira 37% kes kanser baharu pada tahun 2022 berkaitan dengan faktor yang boleh dicegah atau diubah suai. Faktor tersebut termasuk penggunaan tembakau, jangkitan tertentu, alkohol, berat badan berlebihan, kurang aktiviti fizikal, pencemaran udara, pendedahan pekerjaan dan sinaran ultraungu.

Elakkan tembakau. Asap tembakau mengandungi lebih daripada 7,000 bahan kimia; sekurang-kurangnya 250 diketahui berbahaya dan sekurang-kurangnya 69 dikenal pasti sebagai karsinogen. Mengelakkan penggunaan tembakau dan asap rokok pasif merupakan antara langkah pencegahan kanser yang paling berkesan.

Hadkan pengambilan alkohol. Risiko kanser meningkat seiring dengan jumlah alkohol yang diminum. Mengurangkan atau mengelakkan alkohol membantu menurunkan risiko beberapa jenis kanser.

Kurangkan pendedahan UV. Gunakan perlindungan matahari, elakkan pendedahan berlebihan dan jangan sengaja membakar kulit di bawah cahaya matahari atau peralatan penyamakan.

Cegah dan rawat jangkitan berkaitan kanser. Vaksinasi terhadap HPV berisiko tinggi membantu mencegah kanser serviks dan beberapa kanser lain. Vaksinasi hepatitis B mengurangkan risiko jangkitan kronik yang boleh membawa kepada kanser hati. Jangkitan Helicobacter pylori yang berterusan pula meningkatkan risiko sesetengah jenis kanser perut dan boleh dirawat apabila dikesan.

Kekalkan kesihatan metabolik. Mengekalkan berat badan yang sihat, mengambil makanan kaya serat, sayur-sayuran dan buah-buahan, serta melakukan aktiviti fizikal secara berkala membantu mengurangkan risiko beberapa jenis kanser.

Istilah ‘boleh dicegah’ merujuk kepada pengurangan risiko pada peringkat populasi, bukan jaminan bahawa seseorang yang mengamalkan gaya hidup sihat tidak akan mendapat kanser. Pencegahan juga memerlukan dasar kesihatan awam, persekitaran yang selamat, program vaksinasi dan akses yang adil kepada saringan serta rawatan.

Kesimpulan

Walaupun sel tubuh mengumpul mutasi sepanjang proses penuaan, kebanyakan sel bermutasi tidak berkembang menjadi kanser. Transformasi malignan biasanya memerlukan gabungan beberapa faktor, termasuk perubahan genetik dan epigenetik, keadaan persekitaran mikro tisu, fungsi sistem imun serta pendedahan dalaman dan luaran. Keradangan kronik, kecederaan tisu berulang dan sesetengah karsinogen boleh meningkatkan peluang sel tertentu mendapat kelebihan pertumbuhan, tetapi bukan semua kanser terbentuk melalui laluan yang sama.

Pemahaman tentang interaksi kompleks ini memperkukuh kepentingan pencegahan, pengesanan awal dan pembangunan rawatan yang menyasarkan bukan sahaja sel kanser, tetapi juga persekitaran mikro yang menyokong pertumbuhannya. Kesedaran saintifik seharusnya membina harapan dan tindakan berasaskan bukti, bukannya menyalahkan individu yang menghidap kanser.

Rujukan

1. Sung, H., et al. (2026). Global cancer statistics 2024: GLOBOCAN estimates of incidence and mortality worldwide for 34 cancers in 186 countries. CA: A Cancer Journal for Clinicians.

2. Fink, H., Langselius, O., Vignat, J., Rumgay, H., Rehm, J., Martinez, R. X., et al. (2026). Global and regional cancer burden attributable to modifiable risk factors to inform prevention. Nature Medicine. https://doi.org/10.1038/s41591-026-04219-7

3. Koya, A. I., & Ibrahim, S. A. (2024). Carcinogenesis. StatPearls. StatPearls Publishing.

4. Martincorena, I., et al. (2015). High burden and pervasive positive selection of somatic mutations in normal human skin. Science, 348(6237), 880–886. https://doi.org/10.1126/science.aaa6806

5. Yokoyama, A., et al. (2019). Age-related remodelling of oesophageal epithelia by mutated cancer drivers. Nature, 565, 312–317. https://doi.org/10.1038/s41586-018-0811-x

6. Li, Y. R., Kandyba, E., Delrosario, R., et al. (2025). Long-term latency of highly mutated cells in normal mouse skin is reversed by exposure to tumor promoters and chronic tissue damage. Cancer Discovery, 15(6), 1115–1128. https://doi.org/10.1158/2159-8290.CD-24-1379

7. Parreno, V., et al. (2024). Transient loss of Polycomb components induces an epigenetic cancer fate. Nature, 629, 688–696. https://doi.org/10.1038/s41586-024-07328-w

8. Meng, Y., Sun, H., & Deng, C. X. (2025). Cancer can be a purely epigenetic disorder. International Journal of Biological Sciences, 21(3), 955–957.

9. Ciwinska, M., Messal, H. A., Hristova, H. R., et al. (2024). Mechanisms that clear mutations drive field cancerization in mammary tissue. Nature, 633, 198–206.

10. Reyes, J., et al. (2026). Oncogenic and tumor-suppressive forces converge on a progenitor niche at the benign-to-malignant transition. Cell, 189(10). https://doi.org/10.1016/j.cell.2026.03.032

11. World Health Organization. (2026). Cancer. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer

12. World Health Organization. Preventing cancer. https://www.who.int/activities/preventing-cancer